را ديده است ، به پروردگار كعبه سوگند كه او را ديده است به پروردگار كعبه سوگند كه او را ديده است « 1 » . » غزّالى مىگويد : و بيم سوء عاقبت دلهاى اهل معرفت را پاره كرده و اين از حوادث بزرگ زمان مرگ است ، و ما معناى سوء عاقبت و هراس اهل معرفت را از آن در كتاب خوف و رجاء بيان كرده‌ايم و آن در اين جا نيز شايسته ذكر است ليكن با بازگو كردن آن سخن را طولانى نمىكنيم . آنچه از احوال محتضر به هنگام مرگ مستحب است ( 1 ) بدان آنچه در هنگام مرگ نسبت به وضع محتضر مستحب مىباشد آرامش و سكون است و آن كه زبانش به شهادتين گويا و دلش به خداوند خوش گمان باشد . اما درباره وضع آن از پيامبر صلّى اللّه عليه و آله روايت شده كه فرموده است : « سه چيز را نسبت به مرده مراقب باشيد : هرگاه عرق به پيشانيش نشيند و اشك از چشمش سرازير شود و لبهايش خشك گردد آن از رحمت خداوند است كه بر او نازل شده است . و اگر مانند كسى كه خفه شده صدا كند و رنگش سرخ شود و لبهايش به رنگ خاكسترى درآيد آن از عذاب خداوند است كه بر او فرود آمده است « 2 » . » مىگويم : از طريق خاصّه ( شيعه ) الفقيه از امام صادق عليه السّلام روايت كرده كه فرموده است : « هنگامى كه ديدى مؤمن چشمانش را خيره كرده و اشك از چشم چپش سرازير شده و عرق بر پيشانيش نشسته و لبهايش جمع شده و آب از بينى او خارج مىشود هر كدام از آنها براى تو كافى است كه به سختى مرگ پى ببرى « 3 » . » و نيز از آن حضرت دربارهء ميّت كه در موقع مرگ اشك از چشمانش سرازير مىشود پرسيدند فرمود : « اين به هنگام ديدار پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله و ديدن چيزى است كه او را خوشحال كرده است ، سپس فرمود : آيا نمىبينى انسان در موقع ديدن چيزى كه محبوب اوست و او را شادمان مىكند اشك از چشمانش فرو مىريزد و خنده مىكند « 4 » . » و نيز از آن حضرت روايت است كه : « دوستدار على عليه السّلام آن حضرت را در سه جا ديدار

--> ( 1 ) همان مأخذ ، ج 3 ، ص 133 ، شماره 9 . ( 2 ) نوادر الاصول حكيم ترمذى از حديث سلمان . ( 3 ) همان مأخذ ، باب غسل ميّت ، شماره 20 و 19 و 27 و 3 . ( 4 ) همان مأخذ .